AI-ge­let­terd­heid: van ver­plich­ting tot strategisch voordeel. De be­lang­rijk­ste inzichten uit de visiepaper op een rij.

Sinds februari 2025 verplicht de AI-Act organisaties om maatregelen te nemen om de ontwikkeling van AI-geletterdheid te ondersteunen bij hun personeel. AI-geletterdheid wordt dus gezien als een noodzakelijke competentie, zowel in Vlaanderen, België als de bredere Europese context. Maar voor veel cultuurorganisaties voelt dat aan als nog een compliance-oefening boven op een toch al volle agenda. Begrijpelijk, maar het gaat verder dan dat. Want wie AI-geletterdheid enkel als verplichting bekijkt, laat kansen liggen.

💡Lees in dit artikel alles wat je moet weten over de AI-act voor de cultuursector!

Wat AI-geletterdheid precies inhoudt, waarom het belangrijk is en hoe het in de praktijk vorm moet krijgen wordt daarnaast op uiteenlopende en soms tegenstrijdige manieren ingevuld. Daarom besloot Kenniscentrum Data & Maatschappij een uitgebreide visiepaper te schrijven over AI-geletterdheid. In de paper wordt dieper ingegaan op de drie mogelijke perspectieven van AI-geletterdheid in een bedrijf of organisatie:

• AI-geletterdheid als verplichting
• AI-geletterdheid als risicostrategie
• AI-geletterdheid als bron van innovatie

Daarnaast bevat de paper ook misvattingen die het debat vertekenen en aanbevelingen voor verschillende stakeholders. Het doel is om te komen tot een meer coherente en toekomstgerichte benadering van AI-geletterdheid. Wij namen de visiepaper van Kenniscentrum Data & Maatschappij onder de loep en zetten de belangrijkste inzichten voor de cultuursector op een rij. 

Hoe doen bedrijven en organisaties in Vlaanderen het vandaag op vlak van AI-geletterdheid? Enkele cijfers op een rij:

• 58,8% van de Vlaamse bedrijven gebruikte AI in 2025, bijna een verdubbeling tegenover 2023
• 43,3% van de organisaties die AI gebruiken kent de AI Act
• 33% weet niet goed hoe AI in te zetten voor productiviteitswinst

Die laatste twee cijfers zijn veelzeggend: AI-gebruik groeit snel in Vlaanderen, maar de kennis erover blijft achter. En dat is precies waar de urgentie zit, ook voor de cultuursector, waar AI-tools intussen overal opduiken. Zonder gerichte investering in AI-geletterdheid als deel van een doelmatige AI-strategie, dreigt die groei oppervlakkig te blijven: breed in bereik, maar beperkt in transformatieve diepgang.

De paper onderscheidt drie invalshoeken die je (los of samen) kan hanteren.

1) AI-geletterdheid als wettelijke verplichting

Artikel 4 van de AI Act verplicht organisaties om medewerkers die met AI-systemen werken actief te ondersteunen. Hoeveel precies, hangt af van de context en de risico's van de toepassing. Een vrijblijvende oefening is het niet: ook bij schaduwgebruik van AI-tools (= het gebruik van AI zonder medeweten of goedkeuring van leidinggevenden) geldt je organisatie als verantwoordelijke. Wie een AI-tool zelf ontwikkelt of intern inzet, denk aan een chatbot voor je publiekswerking of een tool die inschrijvingen sorteert, dient extra ondersteuning te krijgen naarmate het risico van die toepassing hoger ligt.

AI-Act - update 27 juli 2026

Op 27 juli 2026 trad de Digital Omnibus Proposal in werking: een reeks wijzigingen aan de EU AI-ACT die het digitale regelgevingskader van de EU moeten vereenvoudigen en het concurrentievermogen versterken. Ook artikel 4 over AI-geletterdheid werd aangepast.

De belangrijkste wijzigingen:

• De verplichting verschoof van "maatregelen om een voldoende niveau van AI-geletterdheid te waarborgen" naar "maatregelen om de ontwikkeling van AI-geletterdheid te ondersteunen". Een subtiel maar belangrijk verschil: organisaties hoeven geen bepaald niveau van AI-geletterdheid meer te garanderen.
• De Europese Commissie en de lidstaten ondersteunen en faciliteren organisaties, met name kmo's, bij het nakomen van die verplichting. De Commissie zal praktische voorbeelden publiceren over hoe je daar als organisatie aan kunt voldoen.
• De AI Board stelt aanbevelingen op om AI-geletterdheid te bevorderen, in lijn met de Europese competentiekaders.

Meer reden dan ooit om hier bewust op in te zetten want de verwachting blijft, ook al is de verplichting lichter geworden.

2) AI-geletterdheid als een vorm van risicobeperking en bescherming van eindgebruikers

Hier draait het om medewerkers weerbaar maken tegen de valkuilen van AI en competenties meegeven om op een risicovermijdende manier met technologie om te gaan. Voor cultuurorganisaties gaat het ook over minder voor de hand liggende risico's: wat als AI-gegenereerde content de deur binnenkomt zonder dat iemand het binnen de organisatie doorheeft, of als een aanbevelingssysteem bepaalde groepen systematisch over het hoofd ziet? Dit perspectief krijgt vaak de meeste aandacht in het publieke debat. Logisch, maar de paper waarschuwt voor een addertje: vastlopen in risicoscenario’s kan experimenteren net afremmen en een cultuur van koudwatervrees creëren.

3) AI-geletterdheid als innovatief voordeel

Het derde perspectief ziet AI-geletterdheid als een kans. De meest onderbelichte invalshoek, en misschien wel de interessantste voor de cultuursector. Onderzoek toont dat hogere AI-geletterdheid samenhangt met meer innovatief gedrag op de werkvloer: medewerkers die goed snappen wat AI wel en niet kan, gaan er zelfverzekerder en creatiever mee aan de slag. Dat vraagt niet enkel kennis (wat kan AI wel en niet?), maar ook vaardigheden en een organisatiecultuur die ruimte geeft om te experimenteren. Wie hierop inzet, ontdekt vaak dat medewerkers zelf al volop aan het uitproberen zijn en dat dit een interessant vertrekpunt kan zijn.

AI-geletterdheid is met andere woorden niet enkel een noodzakelijke stap om AI goed te kunnen gebruiken, ze heeft ook een positief effect op hoe medewerkers zich tegenover AI gedragen. Ten slotte volstaan sterkte AI-competenties bij medewerkers niet op zich: om AI echt diepgaand te laten landen in je organisatie heb je ook ruimte nodig om te experimenteren en moet je duidelijke afspraken maken over hoe je dat doet. Dat kader ontstaat niet vanzelf, het vraagt een bewuste investering en een AI-strategie die kansen creëert en medewerkers de ruimte geeft om hun eigen innovatieve ideeën uit te werken.

De paper stelt duidelijk: elk perspectief is op zich waardevol, maar onvolledig en ze staan soms zelfs op gespannen voet met elkaar. Een puur juridische bril kan remmend werken om te experimenteren als medewerkers vooral leren wat niet mag. Een puur kansengerichte bril kan risico's onderschatten. En een puur risicogerichte bril kan verlammen: energie gaat dan naar het signaleren van problemen, niet naar het bouwen van iets nieuws. Dezelfde actie, bijvoorbeeld een opleiding over het herkennen van AI-fouten, kan dus tegelijk een wettelijke verplichting, een beschermingsmaatregel en een competitief voordeel zijn. Wat verschilt, is de insteek, de toon en de voorbeelden die je gebruikt. En net dat bepaalt hoe medewerkers de training ervaren en wat ze er daarna mee doen.

Samengevat: ga voor een gecombineerde aanpak op maat van je organisatie, in plaats van blindelings één perspectief te kiezen. De drie invalshoeken leiden soms tot dezelfde acties, maar met een andere motivatie en prioritering, en dat maakt wel degelijk een verschil. 

De visiepaper AI-geletterdheid eindigt met heel wat aanbevelingen voor de verschillende stakeholders: gaande van beleidsmakers, werkgevers en vakbonden tot kenniscentra, werknemers en opleidingsinstellingen. AI-geletterdheid verhogen vraagt een gedeelde inspanning van meerdere actoren, en dat elk vanuit hun eigen rol en verantwoordelijkheid.

Dit zijn alvast enkele aanbevelingen uit de paper die relevant zijn voor de cultuursector:

1. Breng je AI-gebruik in kaart: ook het officieuze schaduwgebruik. Welke tools gebruiken medewerkers vandaag al, met of zonder medeweten van de organisatie?
2. Kies bewust je invalshoek per actie: een opleiding rond het herkennen van AI-fouten kan je framen als verplichting, als bescherming, of als iets dat je team beter en sneller maakt. De toon bepaalt hoe medewerkers het onthouden.
3. Vermijd het eenmalige leermoment: AI verandert snel en dus ook wat medewerkers moeten weten. Werk aan AI-geletterdheid zoals je aan levenslang leren werkt: herhaald en bijgestuurd.
4. Denk verder dan de digitale profielen: Iedereen die met AI-systemen in aanraking komt, ook via klanten, leveranciers of tools van derden, valt onder de verplichting. Vergeet dus geen enkele functie in je organisatie en wie je wilt bereiken.