Colin Swaelens (AI tot Z): “Ik ben er niet om mensen te overtuigen meer AI te gebruiken, maar om hen bewuster te laten omgaan met iets wat deel uitmaakt van hun dagelijkse realiteit.”

Wat is AI eigenlijk? Hoe werkt het? En wat doe je ermee als bibliotheekmedewerker? Generatieve AI en andere tools zijn technologieën die veel kansen bieden, maar evenveel vragen oproepen. En in deze snel veranderende tijden is het belangrijk dat bibliotheken die vragen mee helpen beantwoorden. Door zelf met AI aan de slag te gaan, kan je bezoekers beter begeleiden in hun zoektocht naar digitale vaardigheden en nieuwe technologieën. Bibliotheekmedewerkers zijn meer dan ooit bruggenbouwers tussen technologie en samenleving.

Maar hoe pak je dat aan, als je niet altijd beseft dat je met AI aan de slag bent? Speciaal voor bibliotheekmedewerkers lanceerden VAIA en Hub-C daarom de gratis lessenreeks ‘Van AI tot Z’. Onder begeleiding van professioneel AI-trainer Colin Swaelens worden online leermodules gecombineerd met live sessies. Colin behaalde een masterdiploma in zowel taalkunde als artificiële intelligentie. Als onderzoeker is hij dag in, dag uit bezig met AI-technologie en de razendsnelle evolutie die ermee gepaard gaat.

We gingen in gesprek met Colin Swaelens over zijn ervaringen als trainer: wat hij ziet in de groepen, wat er telkens terugkeert en welke lessen hij zelf meeneemt uit de reeks.

Je bent trainer van de lessenreeks ‘Van AI tot Z’. Wat is jouw ervaring met de reeks?

"Veel mensen denken dat ze AI niet gebruiken en dat ze het dus ook niet nodig hebben." vertelt Colin. "Maar zodra je dat in de lessenreeks bespreekt, komt het besef: artificiële intelligentie zit in mijn zoekbalk, mijn nieuwsfeed, mijn Spotify playlist." Die ontnuchtering is meteen ook een van de sterkste momenten in de opleiding.

De lessenreeks 'Van AI tot Z' richt zich specifiek op bibliotheekmedewerkers en combineert een online opstartmodule met drie live sessies van telkens 2,5 uur. Het doel? Geen verkooppraatje voor Chat-GPT, maar een eerlijk en realistisch beeld geven van wat generatieve AI is en concrete handvaten meegeven om er efficiënter en bewuster mee om te gaan.

“De lessenreeks is heel leuk om te geven. Mensen zijn nieuwsgierig en doen actief mee. En ik ben er niet om hen te overtuigen om AI meer te gebruiken, maar wel om hen bewuster te laten omgaan met iets wat al lang deel uitmaakt van hun dagelijks leven. En om hen te laten zien dat er veel meer soorten AI-algoritmes bestaan dan alleen Chat-GPT."

Hoe staan bibliotheekmedewerkers tegenover AI?

De groepen zijn elke keer anders, maar de mix is opvallend consistent: enerzijds sceptici die zich, terecht, vragen stellen over de ethische en juridische kant van generatieve AI. Anderzijds heb je enthousiastelingen die AI al dagelijks inzetten in hun werking, bijvoorbeeld om opdrachten aan te nemen die niet altijd binnen hun vaardigheden passen.

"Die variatie maakt het net boeiend," vertelt Colin. "De bezorgdheden zijn reëel. De milieuimpact van AI, het auteurschap van content, de ethische kant. Die komen in elke groep aan bod. En ik merk dat mensen het appreciëren dat die thema's erkend worden, ook al heb ik daar niet altijd een kant-en-klaar antwoord op."

Want dat is ook een van de terugkerende lessen: pasklare oplossingen bestaan niet. Mensen die hopen dat er één perfecte tool bestaat voor bibliotheken gaan teleurgesteld naar huis. Maar ze vertrekken wel met iets waardevollers: inzicht in wat AI wel en niet kan, en de vrijheid om zelf te experimenteren met wat bij hen past. “En ik leer zelf ook elke keer bij.” stelt Colin enthousiast.

Zijn er zaken die telkens terugkeren?

Een van de meest gestelde vragen in de sessies is: Hoe het komt dat taalmodellen soms gewoon dingen verzinnen. Of anders gezegd: "Kan ik niet gewoon aan Chat-GPT vragen dat hij eerlijk is?"

Die vraag bewijst eigenlijk net dat je niet begrijpt hoe het werkt en dat die kennis dus wel nodig is. "Aan de grondslag van generatieve AI ligt een taalmodel, en dat leg ik vaak uit met een smurfenstrip." lacht Colin. "Het klinkt gek, maar het werkt.  Mensen begrijpen plots hoe zo'n model zijn antwoorden genereert, waarom het hallucineert, en waarom het ook discriminerende patronen kan bevatten als het op bepaalde data is getraind."

Die theoretische basis is volgens hem onmisbaar. "Aan het begin van de lessenreeks zeggen mensen vaak: waarom moet ik dit weten? Maar in de laatste les hoor ik dan: nu snap ik het. Nu voel ik me veiliger om er zelf mee te werken." Het zijn die inzichten die je net bewuster doen omgaan met AI.

Welke lessen trek jij uit de reeks?

Bibliotheekmedewerkers zijn niet zomaar een doelgroep voor deze opleiding, ze staan mee aan de frontlinie van digitale geletterdheid. Want bibliotheekbezoekers komen steeds vaker met AI-gerelateerde vragen aan de balie. Denk aan iemand die zegt: "Chat-GPT zegt dat jullie dit boek hebben." Of vragen wat AI kost, of een tekst door AI geschreven is of hoe een robot gemaakt wordt.

"Als jij begrijpt hoe een taalmodel werkt, kan je die bezoekers veel beter helpen," zegt Colin. "Je geeft de bewustwording door." Dat is precies de rol van een bibliotheek."

En die rol wordt alleen maar relevanter. AI is het onderwerp dat momenteel het meest in de actualiteit staat en waarover we tegelijk het minst goed begrijpen wat het eigenlijk is. Colin betrekt dan ook steeds de meest recente berichtgeving over AI in de actualiteit in de lessenreeks. "Je kunt pas ergens echt voor of tegen zijn als je weet wat het is" zegt Colin. 

 Wat is jouw belangrijkste tip voor een bibliotheekmedewerker die nog twijfelt om met AI aan de slag te gaan?

Colin is duidelijk: "Gewoon doen, maar met open ogen”. Iedereen heeft er baat bij. Als bibliotheek kom je met zoveel mensen in contact, digitaal geletterd of niet. Dit is dus sowieso relevant."

AI is iets dat nooit meer gaat verdwijnen uit onze samenleving. En als kenniscentrum ben je als bibliotheek de uitgelezen plek om mensen daarin te begeleiden. Dat is het doel van deze opleiding: een gefundeerde basis geven om dat goed te kunnen. Moeilijke thema’s zoals datamisbruik, juridische grijze zones en bias komen aan bod. En de deelnemers gaan naar huis met een realistisch beeld, concrete handvaten en het gevoel dat ze nu beter met AI aan de slag kunnen.