Vijf jaar metaverse: hoe Voem vzw digitale innovatie inzet voor verbinding en nabijheid

Kan je kort schetsen wat Voem vzw doet en wat we ons bij de metaverse moeten voorstellen?

Terwijl ik Lennart volg in de metaverse genaamd “DiverzCity”, leidt hij me enthousiast rond. We wandelen door het groene Pierkespark in Gent, komen langs een gezellige tent waar regelmatig gesprekken worden gehouden en gaan binnen in het kantoor waar een kwispelend hondje ons zit op te wachten. Tegelijkertijd zie en hoor ik Lennart via de camera. We zijn beland in de metaverse van Voem vzw.

VILV, de voorloper van Voem ontstond in de jaren 80 vanuit een groep Marokkaanse leerkrachten die les kwamen geven in Belgische scholen. Het was de eerste vzw die werd opgericht door mensen met een migratie-achtergrond. De organisatie werd in 1996 Voem en groeide uit tot een inclusieve sociaal-culturele organisatie die mensen en organisaties grenzeloos verbindt via kunst, cultuur en sociaal engagement.

Verbinding staat dus erg centraal bij Voem vzw. De metaverse kwam er naar aanleiding van frustratie en noodzaak in tijden van corona en de organisatie ging op zoek naar een creatieve oplossing om verbinding te behouden. Het resultaat? Een op maat gebouwde virtuele ruimte waardoor het team toch kon samenkomen, overleggen en zelfs plezier maken. De ruimte herbergt intussen ook iets bijzonders: de afgelopen twee jaar bouwden Amsab en Voem er een volledig 3D-archief van de eigen organisatiegeschiedenis, meer dan veertig jaar aan documenten die door het instituut voor sociale geschiedenis werden gedigitaliseerd en nu professioneel bewaard worden. 

Jullie metaverse bestaat nu 5 jaar. Hoe is dat geëvolueerd over de jaren heen?  Gebruiken jullie het nog op dezelfde manier?

Ondertussen zijn de meeste van die activiteiten teruggekeerd naar de fysieke wereld, maar sommige zaken zoals “We Need To Talk About It”, gespreksavonden over gevoelige maatschappelijke thema’s, blijven ook bewust gedeeltelijk digitaal. Net daar blijkt de metaverse een echte meerwaarde te hebben. Tijdens corona zag Voem de opkomst voor die gesprekken sterk stijgen, onder meer omdat mensen anoniem konden deelnemen en gewoon vragen konden stellen via de chat. Ook praktisch bleek het een voordeel: mama's die pas 's avonds tijd hebben, of mensen uit een andere stad of land konden makkelijk deelnemen.

"Online is bij ons altijd een aanvulling. Het is geen doel op zich, en het vervangt het fysieke ook niet. Het is altijd een versterking van wat we sowieso al doen." Met een team dat deeltijds werkt en verspreid zit over drie steden maakt de metaverse het mogelijk om elkaar wekelijks te zien en te spreken op een interactieve manier.

Voem is een inclusieve sociaal-culturele organisatie. Hoe verenig je digitale innovatie met de kernwaarden van de culturele sector zoals verbinding en nabijheid? 

Lennart schetst drie rollen die eigen zijn aan sociaal-cultureel werk: 

• een verbindende rol: mensen samenbrengen
• een kritische rol: stilstaan bij samenlevingsvraagstukken en hoe je daarmee omgaat
• een labo rol: durven (en zelfs moeten) experimenteren en innoveren

Die laatste rol draait volgens hem net om spelregels te durven doorbreken en veranderen. "De labo-rol houdt in dat we moeten innoveren, om zo de bredere sector te kunnen inspireren.". Voem probeert met technologische innovaties net aan te tonen dat technologie kan dienen om mensen te verbinden, cultuur te maken en kunst te delen.

Verder zet Voem technologie in om de eigen werking efficiënter te maken. Zo ontwikkelde Lennart zelf een toepassing die de volledige workflow rond hun onkosten- en vrijwilligersvergoedingen automatiseert: waar vroeger een heel traject van printen en invullen, ondertekenen, scannen en mailen nodig was, volstaat nu een foto en een digitale handtekening. Recent ontwikkelde hij ook een applicatie voor de BPM muziekschool waardoor studenten op een laagdrempelige manier kunnen deelnemen aan het aanbod. In plaats van lange wachttijden kan je door de app een les ad hoc inboeken en zelf je eigen tarief kiezen dat je betaalt.

Worden jullie vaak geconfronteerd met weerstand wanneer je digitale innovatie wilt toepassen binnen de organisatie en hoe ga je ermee om?

“Binnen Voem zelf valt die weerstand heel goed mee, ook bij het bestuur.”. Zelfs bestuursleden die al 35 jaar actief zijn, blijven volgens Lennart opvallend open-minded, ook al missen ze soms de "oude tijd" met veel fysieke bijeenkomsten. Wie niet meegaat, hinkt volgens Lennart snel achterop. Dat maakt het moeilijk om nog klassieke beleidsplannen of vijfjarenplannen op te stellen, en dus pleit hij ervoor om als organisatie bewust ruimte in te bouwen om te kunnen bijsturen.

Een vaak gehoord argument om te wachten is de vraag naar een duidelijk kader. Lennart relativeert dat: zelfs op internationaal niveau bestaat zo'n kader vaak nog niet, bijvoorbeeld rond auteursrechten en AI-muziektools zoals Suno. "Wil dat dan zeggen dat we die technologie nog niet kunnen gebruiken? Dat vind ik niet, zeker niet als het onze missie kan versterken. We bewegen ons op onontgonnen terrein, en elke week zijn er nieuwe mogelijkheden." Tegelijk benadrukt hij dat je niet blind mag zijn voor wat er mis kan gaan, en voor de vraag wie de touwtjes in handen heeft: wie AI-systemen ontwikkelt, en wie ze gebruikt. Precies daarom blijft die kritische rol volgens hem belangrijker dan ooit.

Zie je een verschil tussen organisaties die enthousiast meegaan in digitale innovatie en organisaties die afwachtend of terughoudend zijn? Wat is doorslaggevend in die keuze?

Volgens Lennart is enthousiasme aan de top doorslaggevender dan een uitgewerkt plan of kader. Maar minstens zo belangrijk: er moet altijd een mens tussen zitten. Artificiële intelligentie kan het werk enorm versnellen, maar zonder menselijke input en controle krijg je een black box. En dat is precies hoe veel mensen AI vandaag gebruiken. Die menselijke input is voor hem essentieel: waarmee voed je het systeem, en hoe stuur je het nadien bij? Hij noemt het "AI bilingual" zijn: naast je eigen vakkennis ook de vaardigheid bezitten om AI die kennis mee te laten ontsluiten.

Lennart wijst ook op een minder voor de hand liggend argument voor digitale technologie binnen zijn doelgroep: mensen met een migratieachtergrond (ook oudere generaties) zijn doorgaans grote dataverbruikers, al was het maar om in contact te blijven met het thuisland, en zijn daardoor vaak net goed mee met nieuwe trends. Ook anderstaligheid of een beperking hoeft geen drempel te zijn: een bestuurslid dat al 35 jaar actief is bij Voem, maar vooral Frans spreekt, volgt vergaderingen intussen live via een vertaalapp. Dove bestuursleden volgen de algemene vergadering via een app die naar gebarentaal vertaalt. "Dat is ongelooflijk, zeker in een land als België dat taal zo hoog in het vaandel draagt.”.

Wat is de plaats van digitale technologie in de (sociaal-)culturele sector vandaag? Wat maakt het een meerwaarde?

Sociaal-cultureel werk draait volgens Lennart in essentie om mensen, vaak creatieve profielen, die tegelijk ook rapporteringen, subsidiedossiers, begrotingen en verslagen moeten schrijven. Net daar ziet hij de grootste meerwaarde van AI: het kan dat administratieve werk enorm versnellen, tot naar schatting 30% tijdswinst, zonder dat de creatieve flow verloren gaat. Ideeën kunnen sneller uitgewerkt worden zonder vast te lopen in het praktische.

Wanneer is het net een risico of nadeel? Wat zijn signalen dat technologie niet werkt of zelfs schaadt?

Lennart maakt een onderscheid tussen de impact van sociale media enerzijds, en van AI anderzijds. Over sociale media is hij overtuigd: de generatie die daarmee opgroeide, ondervindt volgens hem ook echt schadelijke effecten, denk aan depressies, burn-outs en jongeren die niet meer naar school gaan, deels als gevolg van dat "tweede leven" dat erbij gekomen is.

Over AI verwijst hij naar berichten die hem recent opvielen: over veiligheidsproblemen bij AI-modellen, over voorbeelden van beeldgeneratie die tot schadelijke of misleidende content kan leiden, en over onderzoek waarbij AI-systemen zich onvoorspelbaar of ongewenst gedroegen. Voor Lennart is dat vooral een aansporing om waakzaam te blijven: "Het is niet per se de  technologie op zich, het zijn de mensen die ze gebruiken, en hun intenties, die het verschil maken. We moeten ervoor blijven zorgen dat mensen de controle houden."

Welke skills of competenties vind jij essentieel voor wie vandaag digitaal aan de slag gaat binnen sociaal-cultureel werk?

Het grootste gevaar blijft voor Lennart het gebruik van AI als "black box": toepassen zonder eigen standpunt, zonder kritische blik, zonder er zelf nog over na te denken. Daarom is voor hem creativiteit en visie meer dan ooit belangrijk dan zuiver technische kennis. Wie die twee goed weet te combineren met technologie zoals AI, kan volgens hem heel sterke dingen maken. Concreet noemt hij prompt engineering de vaardigheid van de komende tien jaar: goed leren uitleggen, herformuleren, bronnen aanreiken en bijsturen tot je een resultaat verkrijgt waar je zelf verder mee aan de slag kan gaan.

Tegelijk verwacht hij dat net de meest menselijke vaardigheden, empathie, authenticiteit en verbinding, alleen maar belangrijker worden. "Dat is nu precies waar onze sector sterk in is. Ik zie daar veel potentieel voor het sociaal-cultureel werk: om dat menselijke net te blijven versterken, en daar ook meer aandacht en waardering voor te krijgen." 

Praktisch geeft hij nog een laatste tip mee: bij gratis AI-tools betaal je vaak met je data, die mee gebruikt wordt om de modellen te trainen. Bij betaalde tools is dat niet het geval. Zelf gebruikt Lennart daarom bijna altijd betaalde AI-diensten.

Elke maand zetten we bij Hub-C een boek of artikel in de kijker over digitalisering en innovatie in de cultuursector. Is er een boek of artikel dat jij kunt tippen voor onze lezers?

Lennart tipt "Dilla Time" van Dan Charnas, over de legendarische muziekproducer J Dilla, die in de jaren 90 en 2000 nieuwe technologie zoals samplers en drumcomputers begon te gebruiken. Wat hem vooral boeit, is hoeveel weerstand daar destijds tegen bestond: het idee dat je samples van andermans muziek "steelt" om er iets nieuws mee te maken terwijl hiphop vandaag net de mainstream cultuur is geworden. "Ik vind het heel interessant om te zien dat alles zich eigenlijk herhaalt, en dat dezelfde discussies en argumenten steeds opnieuw opduiken waarna het uiteindelijk genormaliseerd wordt."