Paola Verhaert: "Zorg ervoor dat je relatie met technologie in lijn is met de missie van je organisatie."

Je werkt op het snijvlak van technologie en sociale rechtvaardigheid. Wat betekent dat concreet in je dagelijkse praktijk?

Paola: "Ik ben mijn carrière begonnen als onderzoeker bij middenveldorganisaties waarbij ik vooral onderzoek deed naar de impact van opkomende technologieën op ngo’s, gemarginaliseerde gemeenschappen, activisten en dergelijke. En daarnaast bood ik ook ondersteuning aan die groepen om onderzoeksbevindingen te vertalen naar praktische aanbevelingen. 

Die ervaring heeft zich verder vertaald in wat ik vandaag doe: ik combineer onderzoek graag met praktijkgerichte ondersteuning. Voor mensen in de sociale sector, de publieke sector, de ngo-sector en de culturele sector. Die zitten met heel veel vragen over verantwoord omgang met data en technologie. En breder: hoe kan onder andere cultuur actief bijdragen aan digitale rechtvaardigheid?"

Die digitale rechtvaardigheid maakt deel uit van het bredere begrip ‘sociale rechtvaardigheid', waar Amerikaanse filosofe Nancy Fraser een goede definitie voor heeft: gelijkwaardige participatie van iedereen in de samenleving: economisch, politiek, maar ook cultureel. We kunnen pas spreken van een rechtvaardige samenleving als iedereen op een gelijkwaardige manier kan participeren op verschillende vlakken. “En ik vertaal dit door naar de digitale context.”

Technologie wordt vaak als neutraal voorgesteld. Waarom is het belangrijk om ook de maatschappelijke en politieke dimensies te bekijken?

Paola: Omdat technologie een gigantische impact heeft op ons leven en de samenleving. Het is belangrijk om stil te staan bij wat dat inhoudt, wie verantwoordelijk is, en wie de keuzes maakt. Er is jarenlang een gebrek geweest aan een echt politiek en democratisch debat waarbij mensen uit verschillende domeinen mee beslissen over welke technologie we willen, waarin we als samenleving investeren, en welke technologie we liever niet willen.

Een concreet voorbeeld dat Paola aanhaalt zijn bedrijven zoals OpenAI, die zonder voorafgaande toestemming van de auteurs miljoenen boeken hebben gebruikt om taalmodellen te trainen. "Heel wenselijk is dat niet voor de culturele sector." En toch zijn ze zo groot geworden, mede gestimuleerd door politieke actoren en beleidsmakers, zonder al te veel inspraak van gewone burgers. Het is belangrijk dat meer mensen kunnen deelnemen aan dit debat. 

Het gaat dus niet alleen over: gebruik je de technologie wel of niet? Maar ook over wie je uiteindelijk wilt bereiken en wie je met die keuze mogelijk gaat uitsluiten. Technologie geeft mee vorm aan hoe we als samenleving leven, en aan wat we normaal beginnen te vinden. "Wat als het normaal wordt om papers te schrijven op school met AI, willen we dat wel? Of als junior posities verdwijnen omdat die functies vervangen kunnen worden door een AI agent. Dat zijn verschuivingen waar we écht over moeten nadenken."

Paola maakt daarbij een belangrijke kanttekening: we moeten het vraagstuk rond technologie niet alleen individueel benaderen maar bekijken op  maatschappelijke schaal. "Door te stoppen met plastic rietjes gebruiken, gaan we de klimaatcrisis ook niet oplossen. Daarvoor hebben we collectieve en maatschappelijke actie nodig. Bij technologie is dat niet anders." 

Veel organisaties voelen dat ze 'iets met technologie moeten doen', maar maken zich zorgen over het ethische aspect. Welke vragen zouden cultuurorganisaties zichzelf eerst moeten stellen?

Elke organisatie maakt al gebruik van technologie, dat is het vertrekpunt. Maar welke technologie past bij jou? Paola stelt: “Vertrek vanuit wie je bent als organisatie. Wat is je missie en visie? Welke principes en waarden vind je belangrijk?”

Een tweede, belangrijk punt is overleg. Met je werknemers, maar ook met je doelgroep, zeker als de technologie een impact heeft op hen. Het is belangrijk dat iedereen op dezelfde lijn zit, zodat je niet iets gaat implementeren dat uiteindelijk niet bruikbaar is of niet past binnen de context van je organisatie. "Dat overleg moet verder gaan dan usertesting. Het is ook heel moedig om na zo'n proces te besluiten: eigenlijk past dit niet bij onze organisatie."

En vergeet de wettelijke kant niet. Ethiek en wet gaan hand in hand, maar worden te vaak apart behandeld. Het is belangrijk om bij een technologisch vraagstuk rekening te houden met de wettelijke kaders en verplichtingen die erbij komen kijken. Paola ziet daarin ook een grote rol voor koepelorganisaties: die kunnen kleinere organisaties ondersteunen met informatie, trainingen en kaders, niet alleen over hoe je technologieën zoals AI gebruikt, maar ook over waarom (of waarom niet).

Wat zijn de grootste risico's en blinde vlekken als organisaties nieuwe technologie omarmen?

Geen plan hebben is risico nummer één. Dat kan leiden tot interne wrevel bij medewerkers, reputatieschade, zowel intern als extern, en zelfs wettelijke overtredingen of compliance-problemen.

En dan is er nog de langetermijnblik. Want één organisatie die een technologie omarmt zonder kritisch na te denken, heeft misschien beperkte impact. Maar wat als de hele sector dat doet? "Wat betekent dat voor de culturele sector binnen 20, 30, 40 jaar? Dat toekomstdenken is ook belangrijk om mee te nemen in dat gesprek." Fouten maken mag, en daar moet zeker ruimte voor zijn. Maar dan wel: erkennen, bijsturen, en durven nee zeggen als iets niet werkt.

Hoe zit het met participatie en inclusie in cultuur, kan technologie daar een rol in spelen?

Toegang tot informatie over cultuur aan iedereen in de samenleving geven en contacten leggen blijft het grootste voordeel. Waar kan ik cultuur vinden? Hoe kan ik zelf participeren? En ook het sociale aspect is belangrijk. In de culturele sector kan het soms moeilijk zijn om in contact te staan met mensen die hetzelfde doen als jij, zoals bij kunstenaars die alleen te werk gaan. Daar zie ik in technologie wel een mogelijkheid om contacten te faciliteren, zoals via online overlegmomenten maar ook platformen waar mensen elkaars werk kunnen volgen en delen.

Maar het menselijke staat hier wel nog altijd centraal. Technologie mag nooit een vervanging zijn voor waarom mensen deelnemen aan cultuur. Ze kan wel helpen om efficiënter te werken, administratieve lasten te verlichten, of voorstellingen toegankelijker te maken, bijvoorbeeld via taaltoegankelijkheid voor anderstaligen. "De maker mag ook niet vergeten worden. Als organisatie zet je dingen op poten, maar het gaat nog altijd rond de kunstenaar of de auteur.”

Er zijn ontelbaar veel voorbeelden van organisaties en groepen die technologie inzetten om cultuur toegankelijk te maken. Ik denk bijvoorbeeld aan projecten die technologie gebruiken om culturele artefacten te documenteren en archiveren. Zo besteedde ik onlangs uren in Fanzinet, een online en publiek archief van bijna 700 fanzines uit de Italiaanse punkscène van de jaren ’80. Zulke projecten vind ik erg inspirerend.

Hoe kunnen we kritisch blijven tegenover technologie, zonder innovatie af te remmen?

Die twee hoeven geen tegenstelling te zijn. Technologie kan absoluut leiden tot innovatie, maar niet alle technologische ontwikkelingen zijn per definitie innovatief of wenselijk. En innovatie kan zich op heel veel manieren manifesteren. Een boek kan heel innovatief zijn omwille van een schrijfstijl die nog nooit gezien is. Dat is creatieve innovatie.

Er is ook zoiets als sociale innovatie. Stel dat je  een buurtfeest organiseert op een unieke manier die mensen verbindt, dat is ook innovatie. Het is zeker niet iets dat zich louter en alleen door middel van technologie kan manifesteren. Innovatie wordt soms te snel gelijkgesteld aan technologie, terwijl de essentie veel breder is.

Het is niet omdat je niet direct met technologie aan de slag gaat, dat je niet innoverend bent. “En trouwens: nagenoeg alle organisaties in de culturele sector werken al met technologie. Misschien ziet het er niet altijd  flashy uit maar dat maakt het niet minder waardevol.”

Hoe kunnen we volgens jou sociale cohesie bevorderen in de culturele sector?

Iets dat Paola Verhaert nauw aan het hart ligt is sociale cohesie. Want innovatie, technologisch of niet, mag nooit ten koste gaan van het contact tussen mensen. "We verliezen elkaar soms uit het oog door bepaalde maatschappelijke ontwikkelingen. Ik zet mij hard in om dat contact te bewaren en het belang van sociale relaties te onderstrepen. De manier waarop het veld innovatie omarmt, mag dat niet in de weg staan, maar moet het net ondersteunen."

En de culturele sector? Die heeft daar een unieke troef. "De kunsten zijn bij uitstek het domein dat sociale cohesie kan bevorderen. Dankzij culturele initiatieven ontstaat er ruimte voor ontmoeting met mensen die je anders nooit zou tegenkomen. En voor herkenning. Je kijkt naar een kunstwerk en beseft: ik ben niet de enige die hier zo over nadenkt." 

DigiConnect op 26 mei brengt cultuurprofessionals samen. Wat hoop je dat deelnemers meenemen?

"Dat ze connectie leggen met elkaar." De sector heeft het enorm druk en dit soort ontmoetingsmomenten zijn kostbaar. Paola hoopt dan ook dat deelnemers niet alleen komen om te leren van sprekers of de workshops, maar ook de ruimte krijgen om met elkaar in gesprek te gaan, zorgen en ideeën te delen, en misschien zelfs toekomstige samenwerkingen te starten.

En haar persoonlijke boodschap voor die dag? "Ik wil dat mensen niet rondlopen met een gevoel van angst of fear of missing out als het gaat om technologie. Maar dat ze zichzelf zien als actieve participanten in de digitale samenleving en beseffen dat het helemaal oké is om even stil te staan en na te denken over welke technologieën nuttig zouden zijn voor hen en hun organisatie."