Wat als we innovatie niet overlaten aan tech, maar aan kunstenaars?

Innovatie in de cultuursector wordt nog te vaak benaderd als een technische oefening: een nieuwe tool testen, een app lanceren, AI “eens proberen”. Maar dat leidt zelden tot structurele vernieuwing.

Volgens innovatiestrateeg Ronald Hermans van Connect2Value begint echte innovatie niet bij efficiëntie of digitalisering, maar bij verbeelding. Na jarenlange ervaring in beleidsorganisaties, bedrijven en de cultuursector onderzoekt hij vandaag wat we kunnen leren van hoe kunstenaars denken, voelen en maken. Niet als creatieve toets achteraf, maar als strategische invalshoek aan de start van elk innovatieproces.

“We investeren massa’s tijd in brainstorms en innovatieplannen, maar de echte impact blijft vaak uit doordat we starten vanuit het verkeerde vertrekpunt.” Zijn pleidooi? Laten we innovatie benaderen zoals kunstenaars hun werk benaderen: intuïtief, onderzoekend, tastbaar. Met verwondering als vertrekpunt, en zonder de uitkomst op voorhand vast te leggen. Die methode noemt hij arts-based innovation.

Arts-based innovation is een vorm van innovatie die vertrekt vanuit hoe kunstenaars denken, werken en creëren — niet vanuit technologie, marktlogica of beleidsdoelen.

• Het vertrekpunt is niet: welke tool hebben we nodig?
• Maar: wat raakt ons? Wat zien we gebeuren? Wat moeten we herdenken?

Het gaat niet over het eindproduct, maar over de manier van zoeken en maken. Kunstenaars starten vaak zonder eindbeeld. Ze durven vertragen, vragen stellen, omwegen nemen. Precies die manier van werken heeft waarde voor organisaties.

“Een kunstenaar heeft geen plan in vijf bullets. Die vertrekt vanuit een impuls, maakt fouten, kijkt opnieuw, verandert koers. En komt daardoor soms verder dan eender welke strategie. Niet het kunstwerk staat centraal, maar het maken ervan. Want net in dat proces ontstaan de verbindingen, omwegen en inzichten die klassieke innovatietrajecten vaak missen.”

Waarom is dit relevant voor de cultuursector? Simpel: cultuurorganisaties werken al met kunstenaars. Ze staan in verbinding met makers, denkers, dromers. Ze organiseren, ondersteunen of faciliteren artistieke processen.

“Je zit aan de bron,” zegt Ronald. “Maar je benut die bron nog te weinig.” Kunstenaars worden in innovatietrajecten vaak ingeschakeld als makers van een eindproduct – een installatie, een workshop, een performance. Maar wat als je hen eerder betrekt? Als strategische denkers, mee aan de tekentafel?

Sterker nog: “De manier waarop een kunstenaar naar de wereld kijkt, is precies wat we nodig hebben in een tijd vol onzekerheden.”

Ronald onderscheidt drie bewegingen die centraal staan in arts-based innovation: verwondering, experiment en concretisering. Ze zijn gebaseerd op hoe kunstenaars werken, en vormen tegelijk een leidraad voor wie innovatie menselijker, betekenisvoller en duurzamer wil maken.

1. Verwondering

Bij kunstenaars begint alles met verwondering: een waarneming, een vraag, een gevoel. In organisaties wordt dat zelden als legitiem startpunt gezien, maar volgens Ronald is het net cruciaal. “Emotie is de katalysator,” zegt hij. “Iets moet je raken.”

In innovatiecontexten zijn we getraind om te rationaliseren, maar net verwondering opent het brein voor nieuwe connecties. De wetenschap bevestigt dit. In de neuro-esthetica, een onderzoeksdomein op het snijvlak van kunst en breinwetenschappen, blijkt dat creatieve processen nieuwe verbindingen leggen tussen de linker- en rechterhersenhelft: je koppelt emotie aan analyse, intuïtie aan strategie.

• Tip om zelf aan de slag te gaan: ga met je team op atelierbezoek. Observeer hoe een kunstenaar keuzes maakt, faalt, herbegint. Sta toe dat iets je verwondert, zonder het meteen te willen 'gebruiken'.

• Tip om een kunstenaar te betrekken: nodig een kunstenaar uit om tijdens een teammeeting een artistieke impuls te delen (beeld, tekst, geluid...). Laat die verwondering het startpunt zijn van een gesprek of brainstorm.

   

2. Experiment

Experimenteren is in de kunsten vanzelfsprekend. Kunstenaars beginnen vaak zonder duidelijk einddoel, maar blijven zoeken, proberen, aanpassen. Of zoals Ronald het zegt: “Een schilder weet niet waar hij uitkomt. Maar hij komt uiteindelijk wel ergens uit.”

In organisaties daarentegen heerst vaak de drang naar controle en voorspelbaarheid. Maar echte innovatie vraagt net ruimte om te falen, om te herbeginnen, om niet te weten waar je uitkomt — en toch verder te geraken.

• Tip om zelf aan de slag te gaan: gebruik AI niet als productietool, maar als inspiratiebron. Laat een beeldgenerator los op je missie of een publieksthema. Niet om te implementeren, maar om je denken open te trekken.

• Tip om een kunstenaar te betrekken: laat een kunstenaar meelopen tijdens een beleidsproces om tussentijds een alternatief voorstel of visualisatie te maken. De denkwijze van kunstenaars opent andere sporen.

   

3. Concretisering

In de kunsten wordt denken vrijwel altijd omgezet in iets tastbaars: een beeld, een scène, een installatie. Het is precies dat ‘maken’ dat het mogelijk maakt om te delen, te testen, te herbeginnen.

“Te veel brainstorms blijven steken in post-its omdat niemand de vertaalslag maakt naar de praktijk,” zegt Ronald. “Kunstenaars doen dat wél. Die zetten ideeën om in iets dat je kunt voelen, zien, bevragen.”

Volgens hem zou elk innovatietraject moeten eindigen met iets zichtbaars: een prototype, een testversie of een fictieve mock-up. Iets waarover je in gesprek kunt gaan.

• Tip om zelf aan de slag te gaan: bouw iets. Zet een testinstallatie in de foyer. Laat publiek reageren. Maak het klein, experimenteel, onvolmaakt. Dat is precies de bedoeling.
• Tip om een kunstenaar te betrekken: geef een kunstenaar carte blanche om een idee uit jullie brainstorm artistiek te materialiseren: als mini-maquette, beeldverhaal, theatrale scène of zelfs een fictieve persmededeling. Test de impact.

Vandaag gebruiken steeds meer kunstenaars artificiële intelligentie als deel van hun maakproces. Doordacht en kritisch, als partner in denken, proberen en verbeelden. 

Dat is volgens Ronald Hermans precies de rol die AI ook in innovatieprocessen zou moeten spelen. Niet als vervanging van de maker, maar als medemaker. “AI helpt je om een kluwen van indrukken, vragen en ideeën te structureren en te verbeelden. Niet om sneller klaar te zijn, maar om dieper te gaan of verder te geraken.”

Kunstenaars zetten AI in:

• In de fase van verwondering, om indrukken te ordenen of onverwachte associaties te genereren.
• Tijdens het experiment, om schetsen te maken, alternatieven te verkennen of mislukking productief te maken.
• Bij concretisering, om ideeën vorm te geven in beeld, tekst, geluid of ruimte.

Maar minstens even belangrijk: ze doen dat met een kritische blik. Ze onderzoeken wat AI doet met creativiteit, met macht, met menselijke intuïtie. Ze stellen vragen bij hoe algoritmes werken: wat ze zichtbaar maken, en wat ze juist verhullen.

Voor Ronald ligt precies daar het potentieel: AI hoeft innovatie niet minder menselijk te maken. In handen van kunstenaars kan het net leiden tot meer betekenis, meer verbeelding en meer collectieve reflectie.

Zin gekregen om deze manier van werken zelf te verkennen? Start met deze vijf tips:

1. Blokkeer 5% van je tijd om te spelen in plaats van te produceren.
2. Betrek een kunstenaar-in-residence bij een innovatief traject.
3. Laat AI meedenken, niet domineren — gebruik het om ideeën te ordenen of te visualiseren.
4. Test ideeën snel en tastbaar: in de foyer, met publiek, met medewerkers.
5. Durf experimenteren en herbeginnen: het hoeft niet ‘af’ te zijn om waardevol te zijn.

Je verder verdiepen in dit thema? 

Dit zijn de leestips van Ronald: 

• Art Thinking: How to Carve Out Creative Space in a World of Schedules, Budgets, and Bosses door Amy Whitaker
• Ode aan de verwondering door Caroline Pauwels
• The Uncertainty Principle door Peter Hinssen
• Waar gaat het heen? En wat kan ik doen? door Lucas De Man
• Your Brain on Art - Susan Magsamen & Ivy Ross
• The Artist Way - Julia Cameron
• Innoveren met kunstenaars door Julie Vandenbroucke & Piet Verhoeve
• Art for the People - Art by the People door Mahmoud Saleh Mohammadi