Wat kan XR vandaag betekenen voor cultuur? 4 lessen uit Expeditie XR

Voorbeeld: TRANSMIXR / Beeld & Geluid

Elke succesvolle XR-ervaring begint met de vraag: wat wil je dat mensen voelen of begrijpen? Niet met welke tool je gebruikt. Het Europese onderzoeksproject TRANSMIXR vertrekt precies vanuit die gedachte. Binnen dit project onderzoekt het Nederlandse Instituut voor Beeld & Geluid, een van de grootste media-archieven ter wereld, hoe je XR op een betekenisvolle én laagdrempelige manier kunt inzetten in de cultuursector. Hun doel: tools en sjablonen ontwikkelen die culturele instellingen helpen om zelf met XR aan de slag te gaan, zonder grote budgetten of technische kennis.

Hun presentatie op Expeditie XR toonde onder meer hoe Beeld & Geluid experimenteert met social VR – virtuele ruimtes waarin bezoekers elkaar ontmoeten en samen met archiefmateriaal interageren. Daarbij onderzoeken ze wat XR kan toevoegen aan erfgoedbeleving: interactie met kwetsbare objecten, het zichtbaar maken van het onzichtbare, het doorbreken van fysieke barrières en het betrekken van meerdere zintuigen. Vanuit die inzichten bouwen ze aan herbruikbare workflows die kosten en complexiteit helpen beperken.

De les voor cultuurhuizen: XR werkt pas echt wanneer het vertrekt vanuit betekenis en beleving, niet vanuit technologie. En je hoeft daar geen groot budget of technische ploeg voor te hebben. Door gebruik te maken van bestaande tools en open source-modellen kunnen ook kleinere organisaties stap voor stap experimenteren met digitale beleving.

Voorbeeld: Thor Experience Genk

Je hoeft niet meteen groots te denken om met XR aan de slag te gaan. In het kader van de Thor Experience ontwikkelde de stad Genk een app die bezoekers begeleidt tijdens hun wandeling door het Thor Park. Met drie virtuele gidsen – een mijnwerker, een onderzoeker en een robot – ontdekken bezoekers het erfgoed, de natuur en de wetenschap achter de site. De app combineert informatiepunten met spelelementen en AR-belevingen die het verhaal van Thor tot leven brengen.

Daarnaast maakt het project gebruik van andere XR-toepassingen, zoals een VR-kijker en een 360°-film die de geschiedenis van de mijn en de stad vertelt. De makers leerden daarbij vooral hoe belangrijk het is om de juiste balans te vinden tussen fysieke en digitale beleving. 

Op Expeditie XR bracht de stad Genk een duidelijke boodschap: de digitale laag is een meerwaarde, maar geen doel op zich. Ze versterkt de bestaande erfgoed- en natuurervaring zonder die te vervangen. Die balans vinden is niet altijd eenvoudig, want digitale beleving is niet voor elk publiek even vanzelfsprekend. Precies daarom is experimenteren zo waardevol: het helpt om te ontdekken hoe verschillende doelgroepen reageren en waar de meerwaarde ligt. Wie klein begint – met één route, één doelgroep of één toepassing – leert vaak het meest.

Voorbeeld: Thunderboom Records

XR trekt aandacht, maar de echte kracht zit in wat het teweegbrengt: interactie, betrokkenheid en verbinding. Dat bewijst Thunderboom Records, een jong Nederlands bedrijf dat XR-tools ontwikkelt voor de muziekindustrie. Met hun open-source toepassingen kunnen artiesten digitale lagen toevoegen aan hun muziek of optredens – van extra visuals tot content die via een smartphone tot leven komt. Zo is XR niet enkel een visueel trucje, maar ook een manier om fans dichter bij de artiest te brengen.

Hun aanpak toont dat XR niet alleen een middel is om te verbazen, maar om relaties te versterken – tussen artiest en publiek, tussen online en offline beleving. En precies dat maakt het interessant voor de cultuursector.

Ook cultuurhuizen kunnen XR gebruiken om nieuwe vormen van ontmoeting en samenwerking te creëren: bijvoorbeeld door bezoekers zelf een digitale laag te laten toevoegen aan een tentoonstelling of door makers uit verschillende disciplines samen te brengen rond één virtuele ervaring. Verwondering opent de deur, maar verbinding houdt mensen vast.

Meer weten over de gratis en open-source tools van Thunderboom Records? Lees ons interview met medeoprichter Max Tiel. 

Voorbeeld: Immersive Lab / AP Hogeschool

Een geslaagde XR-beleving draait niet alleen om technologie, maar vooral om hoe mensen ze ervaren. Dat is de insteek van het Immersive Lab van AP Hogeschool, waar onderzoekers experimenteren met storytelling, gebruikerservaring en zintuiglijke betrokkenheid. Ze bestuderen hoe mensen reageren op verschillende vormen van immersie – van lichte betrokkenheid tot totale onderdompeling – en wat dat betekent voor ontwerp, begeleiding en publiekswerking.

Hun belangrijkste advies: test vroeg en toon vaak. Laat je publiek mee ontdekken wat werkt, nog vóór je groots investeert. Simpele aanpassingen – een begeleidende tekst, een duidelijke startinstructie, of een medewerker die het publiek op weg helpt – maken vaak het verschil tussen verwarring en verwondering.

Voor cultuurorganisaties is dat een waardevolle les: XR hoeft niet perfect te zijn om te inspireren. Door te prototypen en feedback te vragen, leer je wat echt raakt. Zo wordt experimenteren een vorm van samenwerking met je publiek.

Expeditie XR liet zien hoe digitale innovatie cultuur vandaag verandert. De volgende stap? Begrijpen hoe het publiek van de toekomst die cultuur wil beleven. Je ontdekt het op de grote slotshow van onze hackathon op 24 oktober in Brugge.